Van 2015 tot 2023 voerde in Polen de conservatieve partij Recht en Rechtvaardigheid een politieke koers die soms haaks stond op bepaalde burgerrechten. Kritische rechters werden vervangen, publieke media kwamen onder regeringscontrole en de speelruimte voor het middenveld werd fors ingeperkt. Deze uitholling van de democratische rechtsstaat leidde tot zware botsingen met de Europese Unie, die als sanctie bepaalde subsidies voor Polen tegenhield. Vandaag probeert de nieuwe centrumregering geleid door Donald Tusk de rechtsstaat enigszins te herstellen, maar de zittende PiS-president blokkeert vaak deze hervormingen.

Dit is geen ver-van-ons-bed show. Ook in ons land bestaat stilaan het aanvoelen dat de ruimte voor kritische stemmen en burgeractivisme krimpt. Activistische organisaties zien hun subsidies dalen en nieuwe regelgeving wil het recht op protest inperken.

Dat was reden genoeg voor SoCius, het steunpunt voor sociaal-cultureel werk, om op verkenning te gaan naar Polen: dé plek waar de overheid de zogenaamde ‘civiele ruimte’ al nadrukkelijk terugschroefde. DWB ging mee op deze leerreis en trok interessante lessen uit de verschillende contacten met Poolse actieve burgers. Een greep uit deze inzichten.

Een democratische saus

In Polen gebruikten politici vaak een 'democratisch sausje' om hun beleid te rechtvaardigen: zij waren verkozen, dus hun wil was wet. Met dergelijke drogargumenten gingen ze rechtstreeks in tegen inspraak van – volgens hen - onverkozen belangengroepen, tegen activistische rechters en de volkswil.

We moeten blijven benadrukken dat verkiezingssucces geen vrijgeleide is om eender welke beslissing te nemen of om bepaalde sociale groepen te viseren. Niet in Polen, en niet hier. Er bestaan grondrechten die eender welke meerderheid moet respecteren. Een gezonde democratie heeft dus nood aan stevig verankerde burgerrechten, inspraakmogelijkheden en een robuuste antidiscriminatiewetgeving.

Het is in dat opzicht veelzeggend dat Poolse activisten het bijna lachwekkend vonden dat wij in België voorafgaande toelating nodig hebben voor een straatactie.

De onmisbare rol van rechters

Aantasting van burger- en mensenrechten vereist een tegenreactie vanuit burgers en burgerorganisaties. En vanuit de juridische hoek.

In Polen werd ook de noodzaak van een onafhankelijke rechterlijke macht heel duidelijk. Ongehoorzame rechters, die Europese mensenrechtenregels toepasten, werden weggezuiverd. Poolse middenveldorganisaties moesten vooral terugvallen op Europese rechtbanken om vrouwen- en LGBTQ-rechten te vrijwaren.

In een sterke democratie zijn rechters onafhankelijk. Het is hun taak om burger- en mensenrechten te waarborgen aan de hand van bestaande procedures, ongeacht politieke voorkeur.

Samen sterker

Wanneer de klassieke wegen van beleidsbeïnvloeding zoals lobbyen en campagne voeren niet meer werkten, resten enkel nog protest en directe actie. Omdat de schendingen van mensen-burgerrechten in Polen te flagrant werden, schakelden activisten over op intelligente en soms onverwachte strategieën.

Om die acties goed uit te voeren zochten ze hulp en knowhow bij andere organisaties. Vaak over de thematische grenzen heen. Poolse acties voor vrouwenrechten werden bijvoorbeeld concreet omkaderd door medewerkers van Greenpeace. Deze links tussen organisaties en netwerken waren niet altijd weloverwogen beslissingen, maar soms gewoon het resultaat van toevallige contacten.

Toch is de vraag of deze netwerken niet op voorhand opgezet kunnen worden. Wie zijn je inhoudelijke bondgenoten, maar ook: wie beschikt welke expertise? Deze links tussen organisaties, ook buiten het eigen thema, vormen de basis van een sterk middenveld.

Denk aan de persoon

Poolse middenveldorganisaties zetten de mens centraal, zowel in het tegenverhaal als in de interne werking.

Een krachtig tegenverhaal drijft niet op cijfers alleen; human interest-verhalen en persoonlijke getuigenissen over de impact van beleid zijn vele malen overtuigender. Ze verkleinen de afstand en vergroten de empathie voor onrecht in de samenleving.

Maar die aandacht voor de mens moet ook binnen de organisatie. Activisten en medewerkers werden soms geconfronteerd met haatcampagnes, politiegeweld… tot en met gerichte aanvallen door lokale voetbalhooligans. Het middenveld leerde dat de zorg voor het welzijn van je eigen mensen essentieel is om stand te houden. Naast juridische bijstand door sympathiserende advocaten, werd daarom ingezet op psychologische hulp en praatgroepen.

Polen als waarschuwing

De lessen uit Polen herinneren ons eraan dat democratie nooit definitief is verworven, maar continu moet bewaakt en beschermd worden.

We moeten het zogenaamde ‘politieke primaat’ durven in vraag stellen wanneer het grondrechten aantast, en zij aan zij blijven staan met een onafhankelijke rechterlijke macht. Tegelijkertijd ligt de kracht van het middenveld in proactieve samenwerkingen over thema’s heen en in een strategie die de mens centraal stelt, zowel door krachtige verhalen naar buiten te brengen als door de mentale veerkracht van de eigen activisten te bewaken.

Een sterk en verenigd democratisch middenveld lijkt een noodzakelijke buffer tegen autoritaire tendenzen.